Wokół rodziny i nazwiska Urgacz

akt znania

“Jeden z najstarszych rodów sosnowieckich wywodzący się z XVIII-wiecznych Hurgaczów zamieszkujących Pogoń”. Tyle czytamy w Sosnowieckiej Encyklopedii Historycznej Jana Przemszy-Zielińskiego. W innych opracowaniach tego regionalisty znajduję informację, że nazwisko występuje na tym terenie już na przełomie XVII i XVIII wieku. 

Powyższe informacje mają pochodzić z parafii mysłowickiej, do której to teren obecnego Sosnowca, czyli w dużej mierze dobra pogońskie, należał aż do początku XIX wieku. Przypomnijmy, dobra wsi Pogoń sięgały wówczas aż do ujścia Brynicy do Przemszy, czyli dzisiejszej Radochy. Jadwiga, królowa Polski, w 1386 roku sprzedała wieś Wiesławowi i Piotrowi z Mysłowic i tak od tego czasu Pogoń należała do parafii Mysłowice przez 433 lata. Dopiero w 1819 roku Pogoń została włączona do parafii św. Stanisława w Czeladzi. W parafii czeladzkiej pierwsze wpisy z udziałem Urgaczów znajdują się zatem dopiero po tej dacie. Jedynie Milowice należały do parafii czeladzkiej nieprzerwanie. Z XVIII wieku notuję jedynie kilka przypadków podobnego brzmienia: Orgocz, Orgosz, właśnie z Milowic.

Pochodzenie nazwiska

Zawsze słyszałam, że noszę sosnowieckie nazwisko. Tylko co to właściwie znaczy? Trudno mówić o Sosnowcu w kontekście genealogii. Długo nie miał nawet swojej parafii. Jeszcze mój pradziadek rodził się w tych czasach. Był jednak młyn Sosnowiec, wokół niego zagrody, były pobliskie wsie jak Pogoń, Sielec, Milowice, i inne, bardziej odległe od dzisiejszego centrum. Ludzie mieszkali tu więc od wieków. Po wpisaniu w internetową mapę nazwisk frazy “Urgacz”, najwięcej wyników pokazuje się w Sosnowcu (126 osób z 416 w całej Polsce). Spacerując alejkami sosnowieckich cmentarzy również można się często natknąć na Urgaczów wyrytych w nagrobnych inskrypcjach.

Jeśli przyjrzymy się etymologii nazwiska w dostępnych materiałach, dowiadujemy się, że Urgacz pochodzi od gwarowego i dźwiękonaśladowczego czasownika “urgać” czyli “gruchać”. „Słownik gwar polskich” J. Kasprowicza przytacza taki oto przykład: Jestem jak polna garliczka, co we dnie w nocy urgała. Żywa jest jednak legenda, jakoby Urgacze mieli pochodzić z Wegier. Brzmienie faktycznie mogłoby na to wskazywać, ale kto wie, może to na podstawie brzmienia powstała teoria o węgierskim pochodzeniu? I co wtedy z polską etymologią? A co z obocznościami, które notuję: Hurgacz, Furgacz, Uracz, Orgocz, Orgosz?

Moi praUrgacze

Moje badania genealogiczne w zakresie rodziny o nazwisku Urgacz utknęły obecnie na początku XIX wieku w ….Chrzanowie. Tam rodził się mój trzeci pradziadek (praprapradziadek) Piotr Urgacz 22 stycznia 1820 roku. Jego ojcem był Józef Urgacz, ale na nim ślad się urywa. Nie udało mi się jeszcze odnaleźć dokumentu, który informowałby o kolejnym, wcześniejszym pokoleniu. Galicyjskie metryki są niestety ubogie w informacje, udało mi się odnotować jedynie wiek Józefa podczas jego ślubu z pierwszą żoną w 1812 roku, oraz fakt, iż był rzeźnikiem. Ciekawostką jest, iż w akcie tym Józef występuje pod nazwiskiem Hurgacz. Przy odrobinie szczęścia, może uda znaleźć się coś więcej w dokumentach cechowych, a prawdopodobnie dokumenty cechu rzeźników w Chrzanowie z tego okresu zachowały się. Nie udało mi się też odnaleźć aktu zgonu Józefa, a wiem (z aktu małżeństwa jego syna, wspomnianego już Piotra), że Józef umarł w Chrzanowie przed owym ślubem, czyli przed 1843 rokiem. No cóż, może zaszła jakaś pomyłka, może zmarł akurat będąc poza Chrzanowem i tam ten fakt odnotowano?

Chrzanowski epizod?

Skąd jednak wziął się ten Chrzanów? Miasto jest od terenów dzisiejszego Sosnowca oddalone, ale co najważniejsze, wówczas znajdowało się w innym zaborze. Co pociągnęło tam mojego przodka, zakorzenionego prawdopodobniej tutaj od wieków? Tego pewnie już się nie dowiem.

Założyłam, że skoro Urgacze są z terenów dzisiejszego Sosnowca, to Chrzanów będzie tylko epizodem w historii rodu. Oczywiście dopóki nie pociągnę gałązki dalej, dopóty nie będę znała prawdy. Moje przypuszczenie opieram na razie na fakcie, iż syn Józefa, wspomniany już Piotr, w wieku 7 lat został przez ojca przyprowadzony do swojej ciotki do Czeladzi, aby uczyć się zawodu szewca. Ponieważ matka Piotra była chrzanowianką, zakładam, że owa ciotka musiała być z rodziny Józefa, czyli z rodziny Urgaczów. Skoro więc Józef miał w Czeladzi rodzinę, sam mógł się tutaj urodzić. W czeladzkich księgach odnotowano, że w 1778 roku rodzi się niejaki Józef Orgosz z Sebastiana i Marianny. Wiek by się zgadzał, ale niestety to za mało. Nie mam też żadnej pewności, że Orgosz/cz w ogóle jest obocznością nazwiska Urgacz.

Warto jeszcze dodać, że przeglądając chrzanowskie księgi metrykalne, zauważyłam kilka osób o nazwisku Uracz. Po wpisaniu do wspomnianej już internetowej mapy nazwisk frazy “Uracz” okazuje się, że zaraz po Sosnowcu (38 osób z 205), na drugim miejscu znajduje się Chrzanów (31 osób). Przy czym należy dodać, że obecnie w Chrzanowie nie występuje nazwisko Urgacz. Czyżby więc chrzanowski ksiądz dokonał nieświadomej zmiany brzmienia nazwiska przed laty? Czy może sam zainteresowany podał swoją godność niewyraźnie? Niestety nie wiem, czy Józef pojechał do Chrzanowa sam, czy może z kimś o takim samym nazwisku, trudno więc stawiać tezę, że wszyscy Uracze w Chrzanowie pochodzą od mojego przodka. A może Uracze wcale nie wiążą się z Urgaczami?

Poszukiwany, poszukiwana

Kolejnym krokiem w poszukiwaniach z pewnością będzie parafia mysłowicka. Mam nadzieję, że uda mi się prześledzić jeszcze starsze dzieje rodziny i potwierdzić ich wielowiekową obecność na terenie dzisiejszego Sosnowca i okolic.

Osoby zainteresowane poszukiwaniami genealogicznymi rodziny o nazwisku Urgacz proszę o kontakt na adres klubzaglebiowski@klubzaglebiowski.pl. Moi przodkowie w linii męskiej, to kolejno Franciszek Urgacz (ur. 1888 w Milowicach), Konstanty Urgacz (ur. 1854 w Czeladzi), Piotr Urgacz (ur. 1820 w Chrzanowie), Józef Urgacz (ur. około 1773).

 

Anna Urgacz-Szczęsna

1 komentarz

  1. W artykule nie napisałam, skąd pewność, że matka Piotra była chrzanowianką. Otóż odnalazłam w Spisie ludności Województwa Krakowskiego 1790-1792 Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej (AN Kraków), roczną Katarzynę Zychowicz, a w tymże samym spisie ani jednego Urgacza nie było. Znaczy to więc tyle, że Józef musiał przybyć do Chrzanowa pomiędzy 1791 a 1812.

Odpowiedz na „Anna Urgacz-SzczęsnaAnuluj pisanie odpowiedzi

© 2011 Klub Zagłębiowski
Designed by Wpshower / Powered by WordPress